Lừa đảo trực tuyến đã trở thành một ngành công nghiệp có tổ chức, xuyên biên giới và được tối ưu hóa để đánh thẳng vào tâm lý và cảm xúc của từng con người. Tội phạm mạng không chỉ thay đổi liên tục các hình thức lừa đảo theo hướng tấn công trực tiếp và cá nhân - vốn dễ bị thao túng tâm lý để chiếm đoạt tài sản… Thực tế này không những đòi hỏi phải có các biện pháp bảo vệ người dùng trong điều kiện mới cùng các biện pháp củng cố niềm tin cho các hoạt động tài chính số…

Cuộc chiến chống lừa đảo



Các đại biểu tham dự Diễn đàn Xây dựng niềm tin tài chính số trong kỷ nguyên AI - Digital Trust in Finance" diễn ra sáng nay tại Hà Nội. Ảnh: Thu Uyên

Có thể nói trong những năm qua chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng diễn ra mạnh mẽ với những kết quả nổi bật, đem lại sự thuận lợi cho khách hàng và đặc biệt thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ số, các ứng dụng số, thì vấn đề về an toàn, bảo mật trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng đứng trước thách thức vô cùng lớn. Yêu cầu về bảo đảm an toàn bảo mật cho người dùng trở nên cấp thiết, nhất là trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển thần tốc hiện nay.

Theo ông Nguyễn Mạnh Tường, Đồng Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Momo, lừa đảo ngày hôm nay không còn là chuyện một kẻ xấu ngồi gõ bàn phím gửi tin nhắn lừa tiền nữa, mà với sự công nghệ, lừa đảo đã gia tăng gấp nhiều lần. Ước tính, năm 2024, công nghệ Deepfake gia tăng tấn công hơn 2.100%, cứ mỗi 5 phút, có một vụ tấn công bằng deepfake xảy ra trên thế giới; hơn 82% email lừa đảo hiện nay được tạo bằng AI và chúng được viết nhanh hơn 40% so với trước.

Cũng theo ông Nguyễn Mạnh Tường, đây là một cuộc chiến bất đối xứng hoàn toàn về mặt chi phí. Phía tấn công chỉ cần bỏ 34 USD một tháng để vận hành một chiến dịch lừa đảo có thể mang về 25.000 USD, những vụ phức tạp hơn thu về tới 1 triệu USD mỗi tháng. Lừa đảo có hỗ trợ AI sinh lời gấp 4,5 lần so với cách truyền thống.



Các tổ chức tài chính - ngân hàng đã, đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong hoạt động, đặc biệt là ứng dụng AI. Ảnh: T.U

Phía các ngân hàng và các tổ chức tài chính châu Á đã tăng đầu tư vào AI chống gian lận từ 16% lên 68%, tầm 4 lần, chỉ trong 2 năm. Nhưng niềm tin của người dùng vẫn tiếp tục giảm, 76% người dùng sẵn sàng rời bỏ nền tảng ngay sau khi bị lừa đảo một lần. Điều đó có nghĩa là nền tảng mất khách hàng, cộng thêm vào chi phí vô hình do các cuộc tấn công.

Theo Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm mạng phát triển xuyên quốc gia và lừa đảo trực tuyến trở thành một “ngành công nghiệp” trên toàn cầu với việc xuất hiện các tập đoàn tội phạm có tổ chức quy mô đặc biệt lớn (lên đến hàng nghìn đối tượng). Với các thủ đoạn tinh vi, tội phạm mạng tập trung dưới các hoạt động như, đầu tư tài chính, đa cấp biến tướng, sàn ngoại hối/sàn vàng giả mạo. Trong năm 2025, cơ quan công an ghi nhận hơn 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến, thiệt hại hơn 8.000 tỷ đồng, con số thực tế có thể lớn hơn nhiều do nhiều nạn nhân không trình báo.

Cũng theo Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, có một thực tế, các cơ quan, tổ chức áp dụng nhiều biện pháp an toàn bảo mật, song người dân vẫn bị mất tiền. “Chúng tôi trong lực lượng công an nhân dân vô cùng băn khoăn, khi những nạn nhân của lừa đảo trao đổi lại rằng, tài khoản đã được định danh xác thực, giao dịch chuyển tiền đã được xác thực sinh trắc học, sao người dân vẫn mất tiền? Và nếu mất tiền như vậy, thì người dân còn niềm tin với hệ thống thanh toán hay không?”, ông Tùng đặt vấn đề.

Cũng từ những thông tin trên có thể thấy, tội phạm luôn luôn nghiên cứu các kẽ hở để mà thực hiện các hành vi trục lợi trái phép. Có thể nói, hiện tội phạm mạng đã chuyển từ tấn công lỗ hổng hệ thống sang tấn công trực tiếp vào con người, người dùng - vốn dễ bị thao túng tâm lý, đã được tội phạm nghiên cứu để thực hiện cá nhân hóa lừa đảo. Tội phạm sử dụng dữ liệu cá nhân thật để xây dựng kịch bản riêng cho từng nạn nhân, thông qua các công nghệ cao (Deepfake/AI), như sử dụng AI giả mạo khuôn mặt, giọng nói cán bộ nhà nước (các ngành Thuế, Công an, Điện lực) hoặc người thân; sử dụng mã độc chiếm quyền điều khiển thiết bị, từ đó chiếm đoạt tài sản của người dân.

Rõ ràng, với những thông tin nêu trên, có thể thấy “cuộc chiến” chống lại lừa đảo trực tuyến trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng là một cuộc chiến bất đối xứng. Bên tấn công chi phí ngày càng rẻ, bên bảo vệ chi phí gồm cả hữu hình và vô hình ngày càng tăng. Phải chăng chúng ta cần một cách tiếp cận mới cho cuộc chiến này?

Cần cách tiếp cận mới trong chống lừa đảo trực tuyến



Diễn đàn thu hút đông đảo sự tham gia của cơ quan quản lý, các tổ chức tài chính-ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ, khách hàng... tham gia. Ảnh: T.U

Thông tin từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy, trong 1 ngày, khoảng 95% giao dịch trên kênh số. Riêng với hệ thống Napas, ngày cao điểm đã xử lý trên 40 triệu giao dịch và trên toàn hệ thống ngân hàng xử lý giao dịch số… Vớ i lĩnh vực chứng khoán, hiện có 12 triệu tài khoản và gần như là 100% các giao dịch trên thị trường chứng khoán đều được giao dịch trực tuyến. Trong năm 2025, giao dịch bình quân/ngày lên đến hơn 29.000 tỷ đồng và trong các tháng đầu năm 2026 ghi nhận giao dịch giá trị bình quân lên đến hơn 31.000 tỷ đồng/ngày.

Với những thông tin kể trên, quá trình chuyển đổi số ngành tài chính ngân hàng đang diễn ra với tốc độ rất nhanh, mở ra nhiều cơ hội cho tăng trưởng đột phá. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế số, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính sẽ không thể bền vững nếu không được đặt trên nền tảng của niềm tin.

Theo các chuyên gia, niềm tin trong môi trường số không còn là yếu tố cảm tính mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để các giao dịch được thực hiện và các quyết định tài chính được đưa ra. Nếu dữ liệu là nhiên liệu của nền kinh tế số thì niềm tin chính là hạ tầng mềm quyết định khả năng vận hành của toàn bộ hệ thống.

Ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết, để hoàn thiện cơ sở pháp lý, Ngân hàng Nhà nước đã xây dựng văn bản liên quan đến quản lý rủi ro trong hoạt ngân hàng và đang lấy ý kiến rộng rãi, đồng thời đang xây dựng quy định về quản lý sử dụng ứng dụng AI trong ngành. Bên cạnh đó, Ngân hàng Nhà nước sẽ ban hành những cái quy định về nâng cao các cái tiêu chuẩn về an toàn bảo mật trong cung cấp dịch vụ trực tuyến ngân hàng. Đồng thời hợp tác chặt chẽ với Bộ Công an trong việc mà làm sạch dữ liệu, giảm tài khoản rác và củng cố củng cố cái niềm tin số cho ngành ngân hàng. Đặc biệt, Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các tổ chức tín dụng phải nâng cấp hạ tầng công nghệ, quản trị rủi ro tương ứng với mức độ ứng dụng AI.



Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Tiến Dũng. Ảnh: T.U

Thông tin thêm về các giải pháp trong sử dụng, ứng dụng AI, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Tiến Dũng cho biết, đối với việc ứng dụng AI trong hoạt động ngân hàng, định hướng của Ngân hàng Nhà nước là thúc đẩy AI có trách nhiệm trên cơ sở quản trị rủi ro, bảo vệ dữ liệu, minh bạch trách nhiệm giải trình và lấy khách hàng làm trung tâm. AI có thể hỗ trợ khuyến khích và cảnh báo nhưng không được làm mờ trách nhiệm cuối cùng của con người và tổ chức tài chính. Ngành ngân hàng sẽ ban hành quy định cụ thể, dự kiến là Thông tư về AI đối với các hoạt động nghiệp vụ.

Dẫn các nghiên cứu một số kinh nghiệm của nước ngoài trong phòng chống lừa đảo, Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục A05 cho biết, có một số mô hình phòng chống lừa đảo trong lĩnh vực tài chính có thể tham khảo. Chẳng hạn mô hình ở Singapore có sáng kiến "Proof of Value" nhằm thử nghiệm các mô hình các công cụ trí tuệ nhân tạo và máy học (machine learning) để phát hiện sớm các dòng tiền lừa đảo.

Hay ở Hàn Quốc, hơn 130 các tổ chức tài chính nước này tham gia chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực về các tài khoản nghi vấn và các giao dịch bất thường có các cái dấu hiệu lừa đảo để sau đó thì cũng sử dụng các thuật toán AI để nhận diện các mô hình gian lận và phát hiện ra các danh tính giả mạo. Trung Quốc thành lập Trung tâm phòng chống lừa đảo từ cấp quốc gia cho đến cấp tỉnh, huyện duy trì gần 20 năm nay, với sự tham gia của các ngân hàng và nhà mạng ở trong văn phòng để thực hiện các yêu cầu về về cung cấp thông tin và ngăn chặn các cái dòng tiền bị chiếm đoạt.

“Đây cũng là những mô hình mà chúng tôi cho rằng là ở Việt Nam chúng ta cũng có thể nghiên cứu để chúng ta tiếp thu và có thể chúng ta sử dụng các cái mô hình để phòng chống lừa đảo hiệu quả tại Việt Nam”, Phó Cục trưởng Cục A05 nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Mạnh Tường cũng đề xuất, MoMo đang cùng với các chuyên gia của Bộ Công an thiết kế, xây dưng một nền tảng kết nối liên ngành. Mục tiêu của nền tảng này rất cụ thể, là chia sẻ tín hiệu rủi ro theo thời gian thực, cảnh báo sớm trước khi thiệt hại xảy ra, và phối hợp xử lý ngay khi sự việc diễn ra. Khi một người dùng ở bất kỳ đâu lên tiếng báo cáo một hành vi lừa đảo, tín hiệu đó lập tức được khuếch đại qua toàn bộ liên minh, bảo vệ hàng triệu người dùng khác trước khi kẻ xấu kịp tấn công lần tiếp theo.



Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an. Ảnh: T.U

Theo Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an, trong kỷ nguyên AI, vấn đề niềm tin đang đứng trước những thách thức hoàn toàn mới. Nếu trước đây rủi ro chủ yếu nằm ở hệ thống công nghệ thì hiện nay rủi ro đang chuyển mạnh sang con người, ảnh hưởng trực tiếp tới người dùng. Các phương thức lừa đảo chiếm đoạt tài sản ngày càng tinh vi, có tổ chức và đặc biệt sự hỗ trợ của công nghệ AI đã tạo những niềm tin giả rất khó nhận biết.

“Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết chúng ta phải thay đổi cách tiếp cận trong bảo đảm an ninh tài chính số, từ phòng thủ bị động sang chủ động kiến tạo niềm tin. Một hệ thống tài chính an toàn không chỉ là hệ thống không có rủi ro mà là hệ thống nơi người dùng thực sự được bảo vệ, được trang bị năng lực nhận diện rõ rủi ro và được hỗ trợ kịp thời khi xảy ra các sự cố”, ông Phạm Thế Tùng nói.

Việt Nga