Nhà văn Dương Bình Nguyên cho hay khi TV đưa tin vụ bắt nhóm đối tượng lừa đảo trực tuyến từ Campuchia, anh chính thức bắt tay vào tác phẩm.

Trở lại văn đàn sau 15 năm tập trung với nghề báo, nhà văn Dương Bình Nguyên đoạt giải A cuộc thi sáng tác tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống lần thứ 5, do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức với tiểu thuyết "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới".



Nhà văn Dương Bình Nguyên cho hay khi TV đưa tin vụ bắt nhóm đối tượng lừa đảo trực tuyến từ Campuchia, anh chính thức bắt tay vào tác phẩm

- Phóng viên: Sau hơn 15 năm gác bút để tập trung vào công việc báo chí, điều gì đã thôi thúc anh viết lại tiểu thuyết "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới"? Phải chăng có những điều mà báo chí chưa thể nói hết, nên anh đã tìm đến văn chương?

+ Nhà văn Dương Bình Nguyên: Cuộc sống thay đổi với rất nhiều biến động nên đã có thời gian dài tôi tưởng mình sẽ không viết được gì nữa. Và cũng chủ động dừng lại khi thấy mình viết không đủ "chạm" vào những vấn đề mà mình tâm đắc. Công việc cuốn đi, mỗi ngày là lịch sản xuất, lịch duyệt chương trình, lịch họp, những vụ việc nối nhau.

Nhưng có những vụ việc cứ nằm trong tâm trí mình mãi. Đêm khuya, khi tiếng điện thoại im, khi màn hình tắt, đầu vẫn nguyên vẹn những hình ảnh của vụ án. Tôi nhìn những đoạn hình ảnh tư liệu được ghi lại, hình ảnh kẻ thủ ác và sự tuyệt vọng của nạn nhân, điều làm tôi nhớ lâu hơn cả không phải là phương thức thủ đoạn của tội phạm mà là cách con người tự hợp thức hóa sự sai trái trong đầu mình, rồi bình thản bấm nút.

Báo chí luôn đi trước và kể về những phần nổi, vì buộc phải tiết chế, phải đúng mực, phải dừng lại ở chỗ cần dừng trước khi bị "tuýt còi". Văn chương thì thoáng rộng hơn, cho tôi một đường đi khác, nơi tôi được lần theo đường nứt trong tâm lý, được đặt nhân vật vào những lựa chọn nhạy cảm, nơi ranh giới thiện ác không nằm trên môi mà nằm ở bàn tay. Tôi muốn viết lại vì tôi cần một ngôn ngữ để đi tới phần sâu hơn của sự thật, phần liên quan tới nhân tính.

- Cuốn sách được đánh giá là tiểu thuyết đầu tiên ở Việt Nam tiếp cận trực diện và có hệ thống đề tài tội phạm dữ liệu - một hình thức tội phạm mới đang tác động sâu sắc đến đời sống. Là người trong ngành an ninh nên anh đã lấy cảm hứng từ chính nghề nghiệp của mình?



+ Cảm hứng của tôi đến từ một điều rất đời thường, dữ liệu đã trở thành da thịt thứ hai của con người. Hồi trước, mất ví thì lo. Bây giờ, đôi khi chỉ cần mất một tài khoản, một danh tính số, là cả đời sống xáo xác hết cả. Người ta không bị cướp giữa đường, người ta bị rút ruột trong im lặng.

Ngày nào tôi cũng tiếp cận với những vụ việc như vậy, trong công tác chuyên môn, cũng như cả những sự vụ của người thân. Người ruột thịt của tôi, cũng đã từng là một nạn nhân của lừa đảo trực tuyến và họ đã từng rất tuyệt vọng trước khi vượt qua. Không quá khó để hiểu về những điều đó.

Về công nghệ, điều khiến tôi chú ý là tính lạnh lùng của hệ thống. Máy móc không ghét ai, không thương ai. Nó chạy theo lệnh, theo thói quen, theo những lỗ hổng. Nói thẳng, nhiều vụ thành công vì tâm lý con người dễ bị kéo theo nhịp của màn hình.

Trong quá trình chuẩn bị, tôi quan sát từ hai phía. Một phía là các dấu vết nghiệp vụ, các câu chuyện đằng sau hồ sơ, cách một đường dây vận hành, cách nạn nhân bị dẫn dụ. Phía còn lại là đời sống thường ngày, quán cà phê đầy người cắm mặt vào điện thoại, nhóm chat gia đình, những đứa trẻ lớn lên cùng thuật toán gợi ý. Tôi đọc tài liệu, tôi trao đổi với đồng nghiệp chuyên trách, tôi ghi lại những chi tiết nhỏ nhất về phản ứng của con người khi bị xâm hại danh tính. Từ những mảnh đó, tôi ghép thành một câu chuyện có máu thịt, có mùi mồ hôi, có tiếng thở dài.



- Anh hoàn thành bản thảo chỉ trong khoảng 4 tháng, một khoảng thời gian tương đối ngắn so với độ phức tạp của tiểu thuyết hình sự - tâm lý. Anh đã gặp những thách thức gì trong việc cân bằng giữa yếu tố điều tra phá án, khắc họa tâm lý nhân vật?

+ Bốn tháng là thời gian ngồi vào bàn và viết ra chữ. Phần tích lũy thì lâu hơn, giống như củi phải khô đủ ngày mới chịu bén lửa. Khó nhất là làm cho câu chuyện đúng mà vẫn có hồn.

Ban đầu tôi đã có ba bản thảo khác, có thể coi là ba tuyến độc lập, dang dở. Tôi đã có những ý tưởng đầu tiên từ khi sống một mình suốt hơn một năm trời ở Sài Gòn trong mùa COVID. Nỗi cô đơn, mất kết nối, sự đổ gãy trong đời sống con người thời hậu dữ liệu và hậu covid khiến tôi nghĩ, sẽ có lúc mình viết về nó. Nhưng phải tới đầu năm 2025, khi TV đưa tin về vụ bắt nhóm đối tượng lừa đảo trực tuyến từ Campuchia về sân bay Nội Bài, tôi mới chính thức bắt tay vào tác phẩm một cách trọn vẹn. Và nếu đọc, bạn cũng có thể thấy, chương một tác phẩm bắt đầu từ chính sự kiện ấy.

- Tựa sách nghe rất thơ mộng, nhưng lại ẩn chứa hình ảnh rừng dữ liệu, nơi con người dễ lạc lối và đánh mất nhân tính trong thế giới số. Anh có thể chia sẻ sâu hơn về ý nghĩa ẩn dụ này, cũng như cách anh muốn độc giả cảm nhận được sự bất an lẫn tỉnh thức sau khi đọc sách?

+ Tôi gọi đó là rừng vì trong rừng, thứ nguy hiểm nhất đôi khi là cảm giác mình đang đi đúng, dù ta thường rất dễ lạc. Rừng dữ liệu cũng vậy. Dữ liệu có một đặc tính là vô hình, nên làm con người dễ chủ quan. Vết thương ngoài da nhìn thấy được, người ta còn biết băng bó. Vết thương danh tính thì âm thầm hơn. Có người bị xâm hại đời tư mà không dám nói, vì xấu hổ, vì sợ bị phán xét. Có người trở thành "nạn nhân kép", vừa mất mát vừa bị cộng đồng mạng ném đá.

Tôi muốn người đọc thấy rõ cảm giác bất lực đó, để bớt dễ dãi khi phán xét người khác trên mạng. Tôi mong độc giả mang theo một sự tỉnh thức giản dị. Tỉnh thức để hiểu rằng trong không gian số, mỗi hành vi đều để lại dấu. Tỉnh thức để biết con người có thể bị thao túng bằng những cảm xúc rất cơ bản. Tỉnh thức để giữ một đường biên đạo đức cho mình, trước khi đổ lỗi cho công nghệ.

- Với tư cách là Thượng tá Công an kiêm nhà văn, vừa đoạt giải nhất cuộc thi sáng tác về đề tài an ninh Tổ quốc, anh nghĩ văn chương có thể đóng góp gì cụ thể vào việc nâng cao nhận thức xã hội về an ninh mạng? Sau"Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới", anh có kế hoạch tiếp tục khai thác đề tài này?

+ Văn chương có một lợi thế là không thuyết giảng hay lên mặt đạo đức, nó chỉ đặt người đọc vào những câu chuyện có tình huống cụ thể. Khi người đọc đi cùng nhân vật, họ sẽ tự cảm thấy nỗi lo, tự thấy cái giá của một phút nhẹ dạ, tự hiểu vì sao một kẻ phạm tội lại trượt dài.

Sau "Gió vẫn thổi qua rừng nhiệt đới", tôi vẫn muốn đi tiếp, vì đời sống số còn nhiều lớp chưa được kể hết. Nhưng tôi cũng muốn mở rộng ra những vùng khác của xã hội đương đại, nơi con người bị kéo căng giữa tốc độ và đạo đức, giữa nhu cầu thể hiện và nhu cầu được yêu thương. Tôi luôn bị ám ảnh bởi câu hỏi, điều gì khiến một người bình thường trở thành kẻ gây án, và điều gì giữ một người bình thường không trượt sang phía đó. Và tôi nghĩ rằng văn chương không được né cái ác, không được bỏ quên những số phận bên lề. Tôi muốn tiếp tục những điều ấy.

- Anh vừa được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam. Việc chính thức trở thành hội viên Hội Nhà văn có ý nghĩa như thế nào đối với anh và kế hoạch của anh trong tương lai gần?

+ Tôi xem đó như một cái gật đầu của giới nghề, một lời nhắc rằng mình phải viết nghiêm túc hơn nữa. Trở thành hội viên không làm tôi viết hay hơn ngay lập tức, nhưng nó đặt lên vai tôi một kỳ vọng, và kỳ vọng đó có ích. Nó buộc mình phải tự soi lại, chữ đã sạch chưa, ý đã thật chưa, mình có đang chạy theo sự ồn ào không.

Trong thời gian gần, tôi muốn quay về thói quen căn bản, đọc kỹ hơn, sống kỹ hơn, ghi chép kỹ hơn. Tôi tin một nhà văn cần có khả năng đứng đủ lâu trước một sự việc, nhìn đến khi nó lộ ra điều cốt lõi. Tôi nghĩ, văn chương không cần quá nhiều, nhưng sẽ cố gắng viết bằng sự chân thành cũng như trải nghiệm của một người đã lớn và đang già đi (cười).

Yến Anh